سینمای دفاع مقدس
سینمای دفاع مقدس این روزها حال و روز خوشی ندارد
- نویسنده : ساسان دُسی
دو
فیلم شاخص دفاع مقدسی امسال یعنی «شور شیرین» (جواد اردکانی) و «روزهای
زندگی» (پرویز شیخ طادی) با وجود بهره مندی از اسپانسرهای تبلیغاتی میدانی
(منظور بیلبوردها و تبلیغات اینترنتی ) و تلویزیونی (پخش تیزرهای متعدد) با
عدم اقبال مخاطب مواجه شدند. «شور شیرین» با هزینه ای بالغ بر یک میلیارد
تومان تنها به فروشی در حدود سیصد میلیون تومان دست یافت و «روزهای زندگی»
نیز با وجود بهره مندی از سیمرغ های متعدد جشنواره فیلم فجر که در سالهای
گذشته می توانست ملاکی جهت انتخاب مخاطبین پی گیر و علاقه مند باشد نتوانست
به فروش بالایی دست یابد. نکته جالب تر آنکه سازندگان تیزر های تبلیغاتی
فیلم «روز های زندگی» سعی در کِتمان این حقیقت داشتند که فیلم یک اثر دفاع
مقدسی است. براستی ایراد کار کجاست؟ هنوز فراموش نکرده ایم آثار دفاع مقدسی
را که در اکران عمومی با انبوه مخاطبین ارتباط برقرار کردند و به فروش
بالایی دست یافتند. «افق»، «از کرخه تا راین»، «بوی پیراهن یوسف»، «سفر به
چزابه» و «آژانس شیشه ای» نمونه آثار دفاع مقدسی بودند که ضمن دارا بودن
ارزش های سینمایی و محتوایی در صدر جدول فروش نیز قرار داشتند.سینمای دفاع مقدس یکی از اصیل ترین گونه های سینمای ایران است که تقریبا همزمان با آغاز جنگ و تنها با سپری شدن چند ماه از شروع جنگ متولد شد. هرچند که نخستین کسانی که طلایه دار سینمای جنگ بودند هیچ گونه تجربه و شناختی از صحنه های نبرد نداشتند و تنها به برخورد های فیزیکی بسنده می کردند اما سینمای دفاع مقدس با بهره مندی از سینما گرانی چون ابراهیم حاتمی کیا، رسول ملا قلی پور و جمال شورجه راه خود راپیدا کرد.
«برزخی ها» (ایرج قادری) و «مرز» (جمشید حیدری) از نخستین فیلم هایی بودند که نشانه هایی از یک نبرد نابرابر را با هجوم نیرو های بیگانه در خود داشتند هرچند که سازندگان این دو فیلم جذابیت های برخورد های فیزیکی و خلق صحنه های اکشن آن ها را به حیطه سینمای جنگ کشانده بود و گرنه آنها تعهدی برای خود در این زمینه قایل نبودند. نخستین فیلمی که از آن می توان به عنوان یک فیلم دفاع مقدسی نام برد که موجبات تاییدات رسمی در جشنواره فیلم فجر را به دنبال آورد «دیار عاشقان» (حسن کاربخش) بود که در ضمن مایه اصلی سینمای دفاع مقدس یعنی تحول شخصیت اصلی در برخورد با جبهه های نبرد را در خود داشت، مایه آشنایی که بعدها در فیلم هایی همچون «لیلی با من است» (کمال تبریزی)، «دیده بان» (ابراهیم حاتمی کیا) و ... تکرار شدند. در این میان البته باید از فیلم خوب «پرواز در شب» (رسول ملا قلی پور) یاد کرد که با ترسیم تصویری انسانی از شخصیت اسیر عراقی گامی به جلو در جهت تصحیح نگاه به دشمن برداشت. جرا که تا پیش از این سازندگان آثار دفاع مقدس یا از ترسیم عراقی های مهاجم ابا داشتند و یا آنکه از آنان تصویری غیر انسانی دست می زدند.
با پذیرش قطعنامه از سوی ایران و پیدا شدن نخستین نشانه های پایان جنگ طبعا نگاه و شکل خاص پرداخت فیلمسازان در دوران جنگ که هدف تهیج مخاطبین خود بود دیگر نمی توانست ادامه یابد. در این دوره نگاه فیلمسازان بیشتر متوجه پیامدهای جنگ بود که در خود نوعی انتقاد اجتماعی را هم همراه می اورد. در اینجا بود که سینماگر دفاع مقدس در مقام یک منتقد اجتماعی نیز ظاهر می شود و سینمای دفاع مقدس به عنوان یکی از اصیل ترین گونه های سینمای ایران صاحب رگه های مشترکی با سینمای اجتماعی نیز می شود. «از کرخه تا راین» (ابراهیم حاتمی کیا)، «عروسی خوبان» (محسن مخملباف)، «قارچ سمی» و «نجات یافتگان» (رسول ملا قلی پور) از نمونه های شاخص این دوره خاص از سینمای دفاع مقدس به شمار می روند. نگاه تلخ و انتقادی سازندگان این فیلم ها در ترسیم شخصیت های جبهه رفته و آسیب دیده در کوران تغییرات سریع جامعه پس از جنگ ویژگی شاخص این بخش از سینمای دفاع مقدس به شمار می رود.
از سوی دیگر فیلمسازان سعی کردند حیطه های جدیدتری را در زمینه های جنگ بیازمایند. شکل گیری عشقی زمینی در زمینه جنگ در «شیدا» (کمال تبریزی)، طنز موقعیت در «لیلی با من است» (کمال تبریزی) قدم نهادن به حیطه های غیب و شهادت در «سفر به چزابه» و «مزرعه پدری» (رسول ملاقلی پور) نشانگر طبع آزمایی فیلمسازان در اِلِمانهای جدید است. البته نباید از این واقعیت هم به سادگی گذشت که سینمای دفاع مقدس موجب رشد و بالندگی سینمای ایران در زمینه خلق جلوه های ویژه میدانی شد. فراموش نکرده ایم که سینمای ایران در زمینه اسپشیال افکت بسیار ضعیف بوده است و این سینمای دفاع مقدس بود که باعث شد سینمای ایران به بلوغ و بالندگی در این زمینه برسد. «سجاده آتش» (احمد مراد پور)، «انسان و اسلحه» (مجتبی راعی ) و «مزرعه پدری» نمونه های مثال زدنی در زمینه استفاده خوب در زمینه جلوه های ویژه است.
اما
اکنون با گذشت بیش از 20 سال از پایان جنگ اگر معتقد به ادامه حیات اصیل
ترین گونه سینمای ایران باشیم نیازمند نوعی باز نگری در سینمای دفاع مقدس
هستیم. اینکه امروز رسالت سینمای دفاع مقدس در دورانی که جامعه در شرایط نه
جنگ و نه صلح به سر می برد چیست؟ در جشنواره سال گذشته سینمای دفاع مقدس
نمودهای آشکاری در فیلم های «ملکه» (محمد علی باشه آهنگر)، «ضد گلوله»
(مصطفا کیایی)، «روزهای زندگی» و «شور شیرین» داشت. هرچند که نمایش دو فیلم
ازاین مجموعه و شکست تجاری آن این حقیقت را به سازندگان این گونه فیلم ها
یادآور می کند که باید به نوعی خانه تکانی در زمینه سینمای دفاع مقدس دست
زد و با آزمودن حیطه های جدید مخاطب گریزان را بار دیگر با این سینما آشتی
داد.
دیدگاه ها
اولین نفری باشید که در این باره چیزی می نویسد...