ردپای خون در دفتر تقدیر

دوشنبه ۲۳ آذر ۱۳۹۴ ساعت ۱۹:۴۵

دیوید فینچر باز هم به سراغ ساخت اثری اقتباسی رفته و این بار با دست مایه قرار دادن رمانی عامه پسند و پرفروش، به دنبال ارائه تصویری متمایز از انسانی است که در جهان مدرن امروز به نقطه ای صفر از درجه اخلاق گرایی رسیده است؛ داستان «دختر گمشده» نوشته جیلیان فلین که برای اولین بار در مقام فیلمنامه نویس ظاهر شده و برخلاف دوران نسبتاً موفق داستان نگاری جنایی، در این موقعیت جدید نتوانسته به توفیق دست یابد. فیلمنامه گسسته، ناهمگون و کشدار «دختر گمشده» آن چیزی نبود که از یک اثر درام جنایی توقع داشتیم و نتیجه تنها ارائه تابلویی اخلاقی برای بیننده به روش مجموعه هایی آموزشی است. قصه ای از تنهایی آدم ها در جهانی ناپایدار که زوجین به جای نثار عشق به دنبال پرتاب آتش کینه به سوی هم هستند و طراحی از چهره نگارین عشق را به ترسیم نقشه ای برای نابودسازی یکدیگر رسانده اند. قصه ای از زنی با نام اِمی که در پنجمین سالروز ازدواج اش با نیک دون ناگهان ناپدید می شود و دیگران را با شواهدی از خونِ به جامانده و مردی مستاصل و نگاهی معلق جا می گذارد. این نقطه عطف اول با طراحی به جا مانده از قتل یا آدم ربایی، ما را به سمت داستانی با مایه های جنایی و اثری هیجان انگیز می کشد، اما در ادامه چرخش روایت و چینش موقعیت ها چنان خام دستانه ارائه می شود که نه می توانیم به کابوسی دلهره وار از جنایت نزدیک شویم و نه از تصاویر عاشقانه ی به جا مانده از گذشته ی این زوج، به فضایی از ملودرامی هدفمند برسیم و همه چیز در گذر روایتی غیر خطی از آنچه بر اساس دفتر جامانده از خاطرات امی و آنچه در زمان حال روایت می شود تلف می شود، چرا که در پس روایت های متمایز گذشته و حال نمی توان به سمت تعابیری از طراحی قتل توسط نیک و یا ربایش اِمی توسط شخصی سوم رسید.

روند داستان در ابتدا مشابهتی با رخداد واقعی قتل لیزی توسط همسرش، اسکات پترسون در سال 2002 و شائبه های رُخ داده از آن دارد و فیلمساز در پی این بوده که در نیمه اول داستان به چهره پنهان کارانه مرد دامن زده و در نیمه دوم به رویی دیگر از این سکه زندگی دست زند و البته اگر نقدی به دور از شیفتگی به فیلمساز ارائه دهیم، وی در هر 2 نیمه این بازی نتوانسته به خوبی دروازه توجه مخاطب را بگشاید و در اواسط فیلم و با نمایان شدن فریبکاری اِمی و نقشه ای که برای به دام انداختن نیک کشیده است، همه چیز عملا از تپش باز مانده و به مرگی زودرس می افتد. فیلم «دختر گمشده» در ابتدا به لحاظ تشکیک در زنده بودن و نبودن کاراکتر، گوشه چشمی به فیلم نئونوار لارنس کاسدان با نام «گرمای تن» دارد و در این میان اگر بخواهیم فیلم «دختر گمشده» را خارج از مولفه های فیلم های جنایی بسنجیم و آن را در قالب بازنمایی انسان فریبکار در عصر چندگانگی ها تفسیر کنیم، باز هم به نقطه هایی از خلل بسیار خواهیم رسید. چرا که به حفره هایی در چرایی نقشه طراحی شده توسط اِمی و نقص روایی علی و معلولی رخدادها و پایانی کاملا سطحی می رسیم و به شخصیت پردازی نامنسجم زنی که در ابتدا با هوشی سرشار توصیف شده و در پایان به یک جانی تمام عیار تبدیل می شود، بر خواهیم خورد. اگر در نگاهی دیگر، این هوش سرشار اعلام شده برای اِمی را در کنار کیفیت طراحی در سرنخ گذاری جنایت و گمراهی پلیس در تعیین مجرم قرار دهیم، در برابر اقدامات ناموجه اِمی و تصویر ناروشنی که نویسنده از او برایمان ساخته است، چه کنیم؟ آیا باید همچون فروید با دیدگاهی حقیرگونه از زن به او و اصالت اش نگریست؟ و یا به قدرت هوش اش در طراحی یک بازی جنایی، انگشت تائید نهاد؟ هر چه هست این دوگانگی شخصیت پردازی نه از بابت چند لایه بودن و وجه خاص شمایل اِمی، بلکه به دلیل ضف نگارش فیلمنامه حادث شده است، تا ما با دو نیمه ی متفاوت از سیمای زنی روبرو شویم که بدون هیچ پیش زمینه لازم و به طور ناگهانی دچار تغییرات ظاهری، جسمانی و رفتاری می شود.

اما فیلم سعی دارد با نگاهی ملموس به نقد ساختار خانواده در جامعه مدرن غربی و نیز بحران سازی و تاثیر رسانه ها در تشدید اختلافات بپردازد و اشاراتی به شایعه پراکنی و دروغ افکنی رسانه های امروز در خروجی هایی بهره ورانه داشته باشد. جایی که با شوی رخداده از فریبکاری اِمی، جوی عمومی بر علیه نیک رُخ می دهد و در پایان باز هم او از مردی بی قید و بند به شخصیتی خانواده دوست در مقابل دوربین نمایش گرایانه شبکه های تلویزیونی بدل می شود. در اينجا نقش نهادها و رسانه های عمومی به عنوان مراجعی در خط دادن نگره های مردم مشخص شده که نه به عنوان رسالتی در جهت پیمایش جامعه ای انسانی، بلکه به عنوان دسیسه گرانی در دامن زدن به توهمات و سوء تعبیرها قلمداد می شوند.

دیوید فینچر در دهمین ساخته سینمایی اش سعی داشته تا با تصاویری ساكن و ایستا و با نورپردازی تاریک گونه و فضایی سرد به رابطه درهم ریخته اِمی و نیک نزدیک شود، اما در ورای دوربین این فیلم نمی توانیم به برداشتی روانکاوانه با ریشه های سرکوب گرایانه انسان آشنا شویم و به عمق مساله زوجین در سندروم دنیایی مستاصل پی ببریم. از این رو زوایای درونی اقدام جنون آمیز اِمی و مسأله بی قیدی نیک در توجه به نهاد خانواده نمی تواند همچون چالشی روایی در اثر متجلی شود. فینچر در روایتی کلاسیک از فیلمنامه ی «دختر گمشده» سعی داشته با استفاده از تصاویری هیچکاکی به روشنای وجه خنثی شده تمایلات انسان ها نزدیک شود، اما به دلیل نداشتن اندیشه در روایت نتوانسته به این مهم دست یابد. این ضعف تبیین درون مایه یک اثر که از نگارش فیلمنامه ی آن سرچشمه گرفته، موجب آن شده که ندانیم بنیان های این روایت بر چه اساسی است و به همین دلیل آشفتگی های اِمی و ناپایداری های نیک با گزینه های تردید گرایانه ای همراه است و نمی دانیم که بنیان های جست و جوی خود را در واکاوی رخدادهای فیلم بر اساس ترس از انزوا و فراموشی بدانیم و یا ضعف اراده، دلشوره و البته ناتوانی درعشق؟

فیلم «دختر گمشده» با يک نمای محصور كننده و نريشنی ارزنده آغاز می شود که از زبان مرد می شنویم که چگونه می توان جمجمه ی زن را باز کرد و افکارش را به چنگ آورد؟ این نکته ضمن نمایاندن وجوه پنهانی زن به عنوان موجودی چند لایه می تواند موجب شک بیننده نسبت به نیک شود، اما در ادامه تلاشی عقیم مانده در جهت این نگره رُخ می دهد و همه چیز در شکلی سطحی و با جلوه ای به ظاهر مدرن از روایتی غیرخطی و از زاویه دیدی متمایز ارائه می شود که این فرم هم نمی تواند کمکی به رازآلودگی داستان و عمق ناپایدار زندگی این زوج نماید. جهان معماگونه ی فیلم بر خلاف آثار بزرگ تاریخ سینما خیلی راحت و زود گشوده می شود و پرده های روایت به زمین می افتد. عدم قطعیت در حقیقت ماجرای نگاشته شده توسط اِمی در «دختر گمشده» هم نمی تواند موجب رازمندی اثر شود. برای نمونه ای ارزنده در این نوع روایت می توان به فیلم «سرگیجه» هیچکاک اشاره کرد که دوربین ذهنی بر صحنه ها غالب است و روایت به جز یک فلاش بک از نقطه دید جودی، پیرامون آنچه اسکاتی می بیند یا نمی تواند ببیند شکل گرفته است.

همانطور که اشاره شد، فیلم «دختر گمشده» در پی نمایش جهانی ناپایدار در روابط خانوادگی است. اگر تصورات بی خردانه برخی را در تعریف نهاد خانواده به عنوان "استثمارگر عاطفی" به دور نهیم و وضعیت فرد را در جهانی که انگاره ی حقیقت به کناری رفته است، در نظر آریم، به داده های فلسفی چون شرارت و عدالت و آزادی  اراده خواهیم رسید. همان تفکراتی که البته به خروجی های مسمومی از جنبش هایی باطل رسید و موجب باز تعریف جدیدی در مفهوم خانواده شد، به ویژه جنبش آزادی خواهی زنان در ایالات متحده که فریادهایی از سرکوبی زنان را دستمایه ی نتیجه ای بیگانه ساخت. آشکار است که وضع کنونی خانواده در غرب، یعنی شمار زیاد و روزافزون خانواده های مطلقه و تک والدینی، هزینه های اجتماعی و اقتصادی فراوانی برای جامعه در پی داشته و تقویت نهاد خانواده حالا برای غربی ها هم به اثبات رسیده است، چرا که افول خانواده یکی از عوامل مهم افزایش سطح آسیب های اجتماعی محسوب می شود. فیلم «دختر گمشده» اما از سطح ظاهری اختلافی زناشویی فراتر نمی رود و در ارائه ساختاری معماگونه و پرکشش برای مخاطب آشنا با مولفه های درامی جنایی ناتوان است و حتی نمی تواند ذهنی درگیر برای بیننده در جهت نامه های خیال پردازانه اِمی و رسوایی های اخلاقی نیک بیافریند. فیلم برخلاف شیفتگی آغازین در تعقیب داستان، به خرده روایت هایی اضافی و شخصیت هایی گسسته در ادامه قصه می افتد که هیچ کمکی در هسته اصلی اخلاق گرایی در روابط زوجین نکرده و دامنه ای خیال پردازانه برای بیننده نمی آفرینند، همان انگاره ای که از نگاه لاکان، پایه اصلی درک ما از واقعیت است. عمدتا در درام هایی روان کاوانه سعی می شود تا با پرداخت به جزئیاتی از اندیشه‌های واپس رانده شده، مشکلات روانی و مفاهیمی قابل بسط چون رویا، تعارض و تداعی به سمت زبانی قابل ارجاع به جهان درونی شخصیت ها باشیم، اما در فیلم «دختر گمشده» با وجود نکوهش رفتارهای خیانت کارانه ی نیک باز هم نمی توان پی به چرایی جنون آنی اِمی و قتل صورت یافته توسط او برسیم و یا به تعبیری از عشق ناشکفته در بستری دروغین دست یابیم. همان انتظاری که از نریشن ابتدایی اثر و به دنبال آن در نریشنی انتهایی در نمایی همسان رُخ می دهد و به دنبال چرایی و چگونگی روابط زوجین است؛ تناقضی آشکار میان آنچه گمان می بریم و آنچه حقیقت است. به قول رولان بارت در کتاب «سخن عاشق»: "من اسیر این تناقض ام، از یک سو باور دارم كه دیگری را بهتر از هر كسی می‏شناسم و دانش ام را پیروزمندانه به رُخ ‏اش می‏ كشم و از سوی دیگر، اغلب از این واقعیت آشكار جا می‏ خورم كه دیگری نفوذناپذیر، سركش و درنیافتنی است."

منبع : فیلم نگاه
برای ثبت دیدگاه خود، اپتدا وارد وسایت شوید.

دیدگاه ها

اولین نفری باشید که در این باره چیزی می نویسد...